Eineltismál

Aðgerðaráætlun

Efnisyfirlit

Stefnuyfirlýsing ÍA/KFÍA
Fyrirbyggjandi aðgerðir
Reglur
Skilgreining eineltis
Dæmi um birtingamyndir eineltis
Vísbendingar um vanlíðan barns
Áhættuþættir
Afleiðingar
Aðgerðir gegn einelti
Leiðbeinandi verklagsreglur
Gildistaka
Lokaorð
Heimild

Skráningarblað vegna agabrots (PDF)

Skráningareyðublað vegna eineltis (PDF)

Stefnuyfirlýsing

ÍA telur mjög mikilvægt að öllum líði vel í leik og starfi innan félagsins og að sá grundvallarréttur, að fá að vera óáreittur, sé virtur. ÍA leggur áherslu á að stuðla að jákvæðum samskiptum þar sem hver og einn sé ábyrgur fyrir orðum sínum og gjörðum. Starfsfólk og sjálfboðaliðar eiga þannig að gæta vandvirkni og samviskusemi og koma fram af umhyggju, heiðarleika og virðingu gagnvart öllum þeim sem starfað er með eða fyrir.

ÍA leggur einnig ríka áherslu á að starfsfólk og sjálfboðaliðar séu fyrirmyndir þátttakenda og sýni góða hegðun og gott fordæmi, jafnt í starfi sem utan þess. Jafnframt telur ÍA mikilvægt að stuðlað sé að heilbrigðu, uppbyggjandi og vönduðu starfi með börnum og unglingum.

Fyrirbyggjandi aðgerðir

Mikilvægt er að börn séu alin upp við jákvæða athygli. Þau læri að setja sig í spor annarra, sýni umburðarlyndi og beri virðingu fyrir öðrum. Nauðsynlegt er fyrir starfsfólk ÍA að gera sér grein fyrir því að það tekur þátt í uppeldi barna og ungmenna. Þannig er hlutverk starfsmanna m.a. að fylgjast vel með samskiptum barna og ungmenna og gera foreldrum strax viðvart ef grunur leikur á að um einelti sé að ræða. Góð og náin samvinna milli starfsmanna og foreldra er grundvöllur þess að börnum og ungmennum líði vel í starfi. Mikilvægt er að börn og iðkendur láti starfsfólk og foreldra vita ef þau verða fyrir eða verða vitni að einelti, stríðni, deilum eða öðrum ágreiningi.

Starfsfólk þarf handleiðslu og fræðslu um aðferðir til að styðja við jákvæða framkomu og hegðun barna og ungmenna. Starfsfólkið sjálft þarf einnig að gæta að sér. Fullorðnir bera ábyrgð á hegðun sinni og framkomu og eru fyrirmyndir barnanna. Til þess að meta staðarbrag og starfsanda er gott að leggja reglulega fyrir kannanir/spurningar um líðan og ánægju þátttakenda, starfsfólks og sjálfboðaliða. Einnig leggur ÍA ríka áherslu á að starfsfólk og sjálfboðaliðar eigi kost á námskeiðum þar sem fjallað er um mannréttindi, jafnrétti og lýðræði.

ÍA hefur sett á fót ráðgjafahóp um aga og einelti sem mun aðstoða og leiðbeina í aga- og eineltismálum sem verða ekki leyst á auðveldan og farsælan hátt af starfsfólki.

ÍA mun gefa út sameiginlegar siðareglur fyrir starfsfólk og sjálfboðaliða, sem og alla iðkendur. Öllum ber að kynna sér þessar reglur og fylgja þeim þannig að þeir sem taka þátt í starfinu geti notið sín á jákvæðan hátt.

Skilgreining eineltis

Einelti er endurtekið ofbeldi þar sem einn eða fleiri níðast á eða ráðast endurtekið á ákveðinn einstakling. Einelti er ofbeldi og félagsleg útskúfun sem getur haft alvarlegar afleiðingar fyrir þolandann og gerandann. Einelti á sér stað á milli tveggja einstaklinga eða einstaklings og hóps. Einelti birtist með ýmsum hætti, t.d. að þolandi verður fyrir stöðugri stríðni á einn eða annan hátt, illu umtali, hann er gerður að aðhlátursefni, honum sýnd vanþóknun, útskúfun og hæðst er að honum með ýmsu móti eða verið með stöðugar aðfinnslur.

Einelti getur falið í sér að þolandanum finnist að margir, jafnvel flestallir í hópnum séu á móti honum þótt það þurfi í reynd alls ekki að vera þannig farið. Ræða þarf við börn og ungmenni um samstöðu og að vera aldrei þögult vitni að stríðni eða einelti. Finnist einhverjum að verið sé að stríða honum eða leggja hann í einelti verður hann að láta vita foreldra eða þjálfara vita af því. Það er ávallt huglægt mat þolanda sem er mælikvarði á hvar mörkin í samskiptum liggja.

Allir, sem starfa innan ÍA, þurfa að halda vöku sinni. Mikilvægt er að starfsfólk hvetji börn og ungmenni til þess að láta foreldra eða starfsfólkið vita, verði þau fyrir endurtekinni stríðni eða ef þau verða vör við stríðni eða deilur milli einstaklinga. ÍA vill fá að vita ef brotið er á einhverjum á staðnum. Öðruvísi er ekki hægt að taka á málinu með markvissum og faglegum hætti.

Dæmi um birtingarmyndir eineltis

Einelti getur birst í mörgum myndum, andlegum og líkamlegum, leyndum og ljósum.

  • Andlegt einelti getur oft verið afar dulið:
    • Sýnd eru ýmis svipbrigði sem lýsa t.d. hroka eða fyrirlitningu, glott, augngotur eða augum ranghvolft. Baktal, hvísl, látið sem einstaklingurinn sé ekki á staðnum. Útilokun, upplýsingum haldið frá einstaklingi eða hann hunsaður.
  • Háð og grín:
    • Hæðst er að útliti, líkams- eða klæðaburði, siðum, venjum, trú, húðlit, hjálpartækjum eða fötlun.
  • Rafrænt einelti er þegar neikvæðar sögur, frásagnir, lygar eða meiðandi myndir eru settar á netið:
    • MSN, Facebook, twitter, Instagram, SMS, bloggsíður eða YouTube, með skrifum og myndbirtingum.
  • Líkamlegt ofbeldi:
    • Þegar sparkað er í einstakling, hann sleginn, hrækt á hann eða honum hrint.
  • Annað:
    • Þegar komið er illa fram við einstakling með öðrum hætti, t.d. eigur eru faldar eða eyðilagðar.

Vísbendingar um að einstaklingi líði illa, að hann sé hræddur og að honum finnist sér ógnað

  • Þegar einstaklingur er ólíkur sjálfum sér, sýnir einkenni eða hegðun sem hann hefur ekki sýnt áður og sem gefur til kynna að honum líði illa.
  • Tekið er eftir að einstaklingur er dapur, niðurdreginn, óttasleginn og/eða var um sig.
  • Líkamlegir áverkar, marblettir, eymsl sem einstaklingur á erfitt með að skýra.
  • Einstaklingur forðast ákveðnar aðstæður, vill halda sig til hlés, einangrar sig frá hópnum eða leitar í skjól fullorðinna.
  • Einstaklingur á erfitt með að einbeita sér, áhugi hefur dvínað, getu og annarri færni hefur hrakað.
  • Áberandi er að einstaklingur nýtur sín ekki þar sem hann er staddur.

Þeir sem teljast vera í áhættuhópi

Þolendur stríðni og eineltis eru oft:

  • Einlægir og grandalausir einstaklingar, hlédrægir, viðkvæmir, varkárir og hæverskir.
  • Einstaklingar sem skera sig úr á einhvern hátt:
    • Hafa t.d. sérstök áhugamál, venjur, stíl eða eru sérstakir á annan hátt, t.d. í tali eða framkomu.
  • Þolendur eineltis sem eru brenndir af fyrri reynslu og búast oft við neikvæðum viðbrögðum. Börn sem hafa brotna sjálfsmynd eiga frekar á hættu að mistúlka aðstæður og lesa umhverfið sér í óhag.

Gerendur eineltis:

  • Vanlíðan af einhverjum orsökum er líklega helsti hvati neikvæðrar hegðunar og framkomu gagnvart öðrum.
  • Erfiðleikar á heimili, í skóla eða í frístundastarfi gætu verið orsök.
  • Sumir gerendur eineltis hafa áður verið þolendur og óttast að lenda aftur í þeim sporum.
  • Ekki er alltaf ásetningur að særa og meiða.
  • Sum börn gera ekki greinarmun á hvar mörkin liggja í samskiptum.
  • Gerandi eineltis gerir sér oft far um að sýnast sterkur og öruggur.
  • Stundum er um að ræða hæfileikaríkan einstakling sem er félagslega sterkur og vinsæll meðal jafnaldra.
  • Gerandi er ekki alltaf með áhangendur eða fylgismenn sem taka þátt í eineltinu.
  • Sumir gerendur glíma við truflandi persónueinkenni:
    • Pirring
    • Öfund
    • Reiði
    • Skort á samkennd
    • Áhrifagirni
    • Taka ekki ábyrgð, kenna öðrum um ófarir sínar
    • Glíma við röskun af einhverju tagi
    • Hlíta ekki fyrirmælum
    • Eru árásargjarnir og ögrandi

Afleiðingar eineltis

  • Brotin sjálfsmynd, ofurviðkvæmni, kvíði, depurð, sjálfsásökun og öryggisleysi.
  • Versnandi andleg líðan veldur oft skapgerðar- og jafnvel persónubreytingum.
  • Einstaklingur, sem óttast að vera strítt eða lagður í einelti, heldur sig til hlés og/eða heldur sig nærri fullorðnum.
  • Reynir að forðast aðstæður þar sem honum finnst að ógn steðji að honum.

Aðgerðir sem gripið verður til hjá ÍA ef einstaklingar hafa orðið fyrir einelti og/eða annarri óæskilegri hegðun

ÍA einsetur sér að leysa eineltismál á farsælan og ábyrgan hátt. ÍA hefur upplýsingaskyldu við foreldra og forráðamenn barna og ungmenna og reynir að rækja þá skyldu eins og frekast er unnt. Viðkvæm mál verða ekki leyst án þess að trúnaður og traust ríki milli þeirra sem málin varða og þeirra sem að þeim koma. Oft getur verið, í minniháttar tilvikum, að halda málsástæðum eingöngu milli starfsmanns ÍA og barns eða ungmennis, þ.e.a.s. þegar starfsmanni tekst að leysa mál þannig að allir aðilar verði sáttir við málalyktir. Aðgerðaferli ÍA er eftirfarandi:

 

  1. Þeir sem verða varir við samskiptavanda reyna að leysa hvert atvik um leið og það kemur upp eða eins fljótt og unnt er. Líklegast er að starfsmaður, leiðbeinandi og/eða sjálfboðaliði, sem starfar fyrir félagið, geti leyst sum mál strax.
  2. Mál, sem koma upp og leysast ekki samkvæmt 1. lið, ber að tilkynna til yfirmanns eða framkvæmdastjóra viðkomandi félags. Einnig er mikilvægt að hafa samband við foreldra/ forráðamenn geranda og þolanda. Ef málið er orðið stærra en svo að hægt sé að leysa það á farsælan og auðveldan hátt verður leitað til ráðgjafarhóps ÍA um aga- og eineltismál.
  3. Agamál barna og ungmenna, sem ekki er unnt að leysa strax, svo sem endurtekin truflun og óásættanleg framkoma gagnvart öðrum börnum og ungmennum eða starfsfólki, skulu leyst með samráði við foreldra/forráðamanna, yfirmann, framkvæmdastjóra, aðra starfsmenn og ráðgjafarhóp ÍA um aga– og eineltismál. Ef barn eða ungmenni veldur verulegri truflun á starfi félags síns og fullreynt er um að það láti segjast við áminningu eða eftir að unnið hafið verið í málinu með faglegum hætti, er heimilt að vísa barninu eða ungmenninu tímabundið úr starfinu. Skal starfsmaður samstundis hafa samband við foreldra/forráðamenn og tilkynna ákvörðunina. Það skal áréttað að brottvísun frá starfi eða úr félaginu er neyðarúrræði. Komi til slíkrar brottvísunar sækir barnið eða ungmennið ekki aðra viðburði á vegum félags síns meðan leitað er lausna á málum þess.
  4. Gerist barn eða ungmenni sekt um alvarleg brot á almennum samskiptareglum í ferðalögum á vegum félags síns verður haft samband við foreldra/forráðamenn viðkomandi og þess óskað að barnið eða ungmennið verði sótt eða það sent heim á kostnað foreldra/forráðamanna.
  5. Börn, ungmenni og foreldrar/forráðamenn þeirra eru ábyrg fyrir því tjóni sem þau kunna að valda á eignum félagsins, starfsfólks eða annarra barna og ungmenna, sem og tjóni sem viðkomandi kann að valda í ferðum.
  6. Starfsfólk færir inn á sérstakt eyðublað, haldi atvikaskrá, brjóti barn eða ungmenni ofangreindar reglur félagsins. Eyðublaðið skal varðveitt hjá yfirmanni og vera aðgengilegt öllum starfsmönnum og sjálfboðaliðum.

Leiðbeinandi verklagsreglur

  1. Ef barn eða ungmenni brýtur reglu eða sýnir neikvæða hegðun sem skaðar annan einstakling: Starfsfólk skráir atvikið/atburðinn á tiltekið eyðublað og ræðir jafnframt við viðkomandi barn eða ungmenni, gerir því grein fyrir „broti“ sínu og kemur með tillögur að úrlausnum. Um leið skulu foreldrar/forráðamenn upplýstir um „brotið“.
  2. Barn eða ungmenni brýtur af sér aftur: Starfsfólk ræðir við viðkomandi og upplýsir yfirmann og framkvæmdastjóra viðkomandi félags um málið. Foreldrar/forráðamenn eru kallaðir til vegna „málsins/brots“ viðkomandi og þeir fengnir í lið með starfsmönnum ÍA til að leita úrlausna.
  3. Við síendurtekin „agabrot í samskiptum við annað barn/börn“ er ráðgjafarhópur ÍA um aga- og eineltismál kallaður til, til að vinna að frekari úrlausnum. Ávallt skal leita farsælla lausna með hag allra að leiðarljósi.

Gildistaka

Aðgerðaáætlun þessi er samþykkt af stjórn ÍA, ráðgjafarhópi ÍA um eineltismál sem og vinnuhópi ÍA og tekur hún gildi frá og með 25.febrúar 2013.

Lokaorð

ÍA gerir allt sem mögulegt er til að leysa aga- og eineltismál á farsælan hátt þannig að öllum geti liðið vel í starfi sínu innan ÍA. Allir eiga að fá að standa jafnfætis óháð aldri, kyni, trú og þjóðerni.

Heimild og yfirlestur texta

Kolbrún Baldursdóttir. 2012. EKKI MEIR. Leiðarvísir í aðgerðum gegn einelti fyrir skóla, íþrótta- og æskulýðsfélög, foreldra og börn. 1. útg. Skólavefurinn, Reykjavík.